1.Cộng đồng và Vai trò của cộng đồng: 45 phút 

a. Kết quả bài học :  

• Hiểu về khái niệm “cộng đồng”  
• Các đặc điểm và vai trò của cộng đồng trong việc giải quyết các vấn đề tại địa phương 
• Xác định vai trò của Cán bộ Đoàn – những người làm phát triển cộng đồng 

b. Hoạt động trải nghiệm: Cộng đồng của tôi 

• Mời người tham gia di chuyển theo về các khu vực đúng với đặc điểm hiện tại của họ 
  • Mệnh đề 1: “Mời bạn di chuyển sang bên phía tay trái của tôi nếu bạn thích nuôi thú cưng”. Như vậy, chúng ta đang có 1 cộng đồng có sở thích nuôi thú cưng 
  • Mệnh đề 2: “Mời những bạn đến từ cùng 1 tỉnh/ huyện/ xã tập hợp với nhau về cùng một nhóm”. Như vậy, chúng ta đang có các cộng đồng theo khu vực địa lý 
  • Mệnh đề 3: “Mời các bạn quan tâm về việc phòng, chống hành vi mua bán người và hỗ trợ di cư an toàn thì ngồi xuống ghế.” Như vậy, ở đây chúng ta đang cùng thuộc về một cộng đồng theo đuổi một mục tiêu chung.
• Ngoài những ví dụ trên, mời các bạn có thể kể thêm các cộng đồng mà hiện nay các bạn đang thuộc về? Cho cả lớp ba phút để suy nghĩ về tất cả các cộng đồng mà họ cảm thấy bản thân mình thuộc về và viết mỗi cộng đồng lên một tờ giấy nhớ. 
• Giải thích rằng chúng ta có thể suy nghĩ về hai loại cộng đồng:  
  • Một loại cộng đồng dựa trên khu vực địa lý 
  • Một loại cộng đồng có chung mối quan tâm, trong đó các thành viên tương tác dựa trên các mối quan tâm, trải nghiệm và giá trị chung.  
• Mời những người tham gia dán các tờ giấy nhớ đã ghi về các cộng đồng của mình về các nhóm sau:  
  • Nghề nghiệp
  • Cùng chia sẻ niềm tin tôn giáo 
  • Những người có cùng nguồn gốc dân tộc 
  • Những người cùng giới hoặc/và xu hướng tình dục 
  • Cùng sở thích cá nhân: thể thao, âm nhạc, nghệ thuật…
  • Cùng theo đuổi những mục đích cụ thể

• Từ những phần chia sẻ trên, mời người tham gia chia về nhóm 4 người và đưa ra cách hiểu của họ về cộng đồng. 

c. Tổng kết kiến thức^[1]:

• Từ “cộng đồng” thường được sử dụng để chỉ một nhóm người cùng thuộc một khu vực địa lý và chia sẻ những mối quan tâm chung về chất lượng cuộc sống và các cơ hội tại địa phương đó. Khái niệm này cũng có thể chỉ một nhóm người có chung các giá trị và mối quan tâm. Trong bối cảnh của chương trình, khái niệm “cộng đồng” sẽ được hiểu chung là cộng đồng theo khu vực địa lý (theo các địa phương) và chia sẻ mối quan tâm chung về vấn đề mua bán người và di cư không an toàn. 

• Những giá trị hay mối quan tâm này có thể được hình thành bởi:  
  • Nghề nghiệp, ví dụ như các liên hiệp, nghiệp đoàn, hoặc các cộng đồng chia sẻ phi chính thức. 
  • Cùng chia sẻ niềm tin tôn giáo 
  • Những người có cùng nguồn gốc dân tộc 
  • Những người cùng giới hoặc/và xu hướng tình dục 
  • Cùng sở thích cá nhân: thể thao, âm nhạc, nghệ thuật…
  • Cùng theo đuổi những mục đích cụ thể, ví dụ như giảm thiểu tác hại của biến đổi khí hậu,phòng chống hành vi mua bán người, thúc đẩy bình đẳng giới…

• Vai trò của cộng đồng^[2]: Cộng đồng đóng vai trò chủ thể của mọi hoạt động tại địa phương mình. Vai trò chủ thể được thể hiện ở việc các thành viên trong cộng đồng là người chủ động, tích cực và quyết định các hoạt động của cộng đồng. Bởi vì họ:  
  • Hiểu rõ nhất về cộng đồng của họ, biết các khó khăn, thách thức và mong muốn của mình; 
  • Hiểu tiềm năng, lợi thế; 
  • Biết cách huy động và gắn kết các thành viên trong cộng đồng lại với nhau. 

Hình 5: Cộng đồng và Vai trò của cộng đồng

Cộng đồng chịu trách nhiệm về kết quả các hoạt động của họ. Tuy nhiên, trong những chương trình phát triển cộng đồng có sự hỗ trợ từ bên ngoài (các chương trình của Chính phủ, tổ chức phi Chính phủ, các chương trình dự án), vai trò chịu trách nhiệm của cộng đồng rất ít hoặc còn mờ nhạt, vì: 

• Cho rằng các hoạt động phát triển cộng đồng là của người ngoài;
• Thiếu chủ động tham gia vào các công việc đang triển khai tại cộng đồng; 
• Trông chờ vào nguồn lực và phương pháp tổ chức từ hỗ trợ bên ngoài. 

—> Tăng cường sự tham gia của người dân địa phương trong tất cả các hoạt động là cách làm tốt nhất để phát huy tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của người dân cũng như tính bền vững của dự án.

2.Phát triển cộng đồng và vai trò của Cán bộ Đoàn trong các dự án phát triển cộng đồng: 20 phút 

 a. Kết quả bài học :  

• Hiểu về khái niệm “ phát triển cộng đồng”  
• Nắm được các nguyên tắc của việc Phát triển cộng đồng 
• Xác định vai trò của Cán bộ Đoàn – những người làm phát triển cộng đồng 

b. Hoạt động trải nghiệm: Câu chuyện ở Zambia 

• Kể cho người tham gia nghe câu chuyện:  

“Zambia là một quốc gia nghèo ở Châu Phi, thường xuyên phải chịu nạn đói. Năm 1971, một nhóm dự án xã hội thuộc 1 NGO tại Ý đã đến phía Nam của Zambia và họ thấy rằng, ở đó có một thung lũng màu mờ cạnh sông Zambezi, và thấy rằng người dân ở đây đang bỏ phí 1 cơ hội rất lớn để trồng trọt. Vậy là họ quyết định sẽ giúp người Zambia tránh khỏi nạn đói bằng cách mang những giống cà chua và bí ngòi tốt nhất của Italy đến Zambia và hướng dẫn người dân ở đây trồng trọt. Lúc đầu, người dân Zambia không hưởng ứng điều này, vì đây là điều vốn họ đã không làm hàng chục năm nay. Vì vậy, nhóm dự án đã trả một khoản tiền để người dân Zambia trồng trọt.  

Quả thực, những quả cà chua và bí ngòi đã Phát triển với năng suất vượt trội, thậm chí còn lớn hơn ở Italy. Nhóm dự án đã chỉ cho người dân thấy rằng việc trồng trọt đơn giản thế nào và nếu được hướng dẫn và làm việc chăm chỉ họ sẽ lương thực.  

Khi những quả cà chua đạt, chín và bắt đầu có màu đỏ, chỉ qua 1 đêm, 200 con hà mã đã từ dưới sông trồi lên và ăn sạch tất cả. Lúc này, nhóm dự án hoảng hốt nói với người dân: “Trời ạ, những con hà mã kìa”. Người Zambia lúc này đáp rằng: “Ừ, đúng rồi, đó là lý do chúng tôi không trồng trọt gì ở đây cả.” “Tại sao mọi người không nói cho chúng tôi biết?” “Anh có hỏi bao giờ đâu?” 

• Đặt câu hỏi cho người tham gia: Tổ chức NGO người Ý đã làm gì và họ có thể làm khác đi như thế nào?” 

• Tổng kết lại: Cách làm của NGO người Ý là đến sẵn với một giải pháp và không hề tìm hiểu cũng như lắng nghe nhu cầu của những người dân Zambia. 

c. Tổng kết kiến thức:  

Phát triển cộng đồng là quá trình tăng cường thế mạnh và hiệu quả của cộng đồng, nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân, để người dân có thể tham gia vào việc ra quyết định và làm chủ cuộc sống của họ về lâu dài.

Người làm phát triển cộng đồng: 

• Là người triển khai hoạt động phát triển cộng đồng ở các địa phương. 
• Là cầu nối giữa người dân, tổ chức tại địa phương với các tổ chức, cá nhân bên ngoài. 
• Là người khởi xướng để thúc đẩy người dân địa phương trong các hoạt động:  Xác định nhu cầu phát triển cộng đồng; Lập kế hoạch phát triển; Triển khai, giám sát, điều chỉnh; Đánh giá kết quả; Nhân rộng mô hình; Đề xuất phát triển chính sách.  

→ Trong khuôn khổ dự án, Cán bộ Đoàn là những người làm công tác phát triển cộng đồng: những người phân tích hiện trạng và khởi xướng các hoạt động nhằm tuyên truyền, vận động các thành phần đa dạng (các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp,…) cùng chung tay đảm bảo di cư an toàn và phòng, chống mua bán người tại địa bàn các tỉnh Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. 

Nguyên tắc làm phát triển cộng đồng: 

1. Thay vì để kiến thức và kinh nghiệm đã có dẫn dắt mình, hãy đặt niềm tin vào cộng đồng. Cộng đồng luôn có sẵn giải pháp cho những vấn đề của họ, điều họ cần là sự đồng hành để cùng khám phá và hiện thực hóa các giải pháp đó. 
2. Thay vì đến với một giải pháp đã được thiết kế sẵn, hãy đến với một tâm thế cởi mở và học hỏi. Tri thức bản địa vô cùng quý giá. 
3. Thay vì tập trung vào những hoạt động hào nhoáng, hoành tráng để truyền thông hay báo cáo, hãy tập trung tìm hiểu mong muốn và nhu cầu thực sự của cộng đồng. Khi lấy cộng đồng làm trung tâm, các giải pháp sẽ huy động được sự tham gia của cộng đồng và mang tính bền vững. 

Hình 6: Nguyên tắc phát triển cộng đồng

^[1] Toolkit Active Citizens, British Council, Module 3: Local and Global Communities – Bộ công cụ Phát triển Công dân tích cực, Hội đồng Anh, Chương 3: Cộng đồng trong nước và quốc tế (Xem thêm tại đây)

^[2] Sổ tay hướng dẫn Phát triển cộng đồng, JICA, Chương I: Phát triển cộng đồng và Vai trò của người làm phát triển cộng đồng (Xem thêm tại đây – chỉ có tiếng Anh)

Nguồn ảnh: Thiết kế bởi Nguyễn Anh Thư